Passants rentrant du travail dans une rue européenne à la tombée du jour, un soir pluvieux de novembre.

Wat gebeurt er met ons leven wanneer Europa de donkere seizoen ingaat?

Elk jaar is er een enigszins vreemd moment waarop we bijna met verbazing ontdekken dat het donker is.

Niet de late winteravond van januari, die we zonder discussie accepteren omdat we midden in de winter zitten, maar de eerste echte duisternis van de herfst, die ons plotseling opwacht bij het verlaten van ons werk, terwijl we in ons hoofd nog denken dat het middag is. Nog een paar weken eerder kwamen we bij daglicht thuis; nu zijn de etalages om vijf uur al verlicht, weerspiegelen de koplampen zich op het natte wegdek en zoeken we in het donker voor de deur naar onze sleutels.

De verandering is bijzonder spectaculair in Noord-Europa, maar ze treft het hele continent. Naarmate november vordert, verdwijnt het licht uit onze dagen, terwijl ons leven absoluut niet vertraagt. We werken op dezelfde tijden, nemen dezelfde treinen, gaan nog steeds de hond uit en doen nog steeds aan het eind van de dag boodschappen. Sterker nog: zodra we de tijd van het jaar bereiken waarin velen van ons graag wat langer zouden slapen, beginnen de kerstklaar maken, de aankopen, de uitnodigingen, de te organiseren reizen en die vreemde collectieve versnelling die de feestdagen voorafgaat.

Onze agenda lijkt de boodschap van het seizoen overduidelijk te hebben gemist.

Toch hebben ons lichaam, onze steden en onze gewoontes wel degelijk gemerkt dat het licht veranderd is.

We leven volgens de klok, maar ons lichaam kijkt nog steeds naar de hemel

Elektriciteit heeft ons in grote mate in staat gesteld om ons los te maken van de zon. We kunnen in december om acht uur 's ochtends in Stockholm of Brussel werken, net als in juni, om acht uur 's avonds eten bij een perfect comfortabel licht en de avond voortzetten voor een scherm zonder ons te veel zorgen te maken over wat er buiten gebeurt.

Ons lichaam is echter niet onverschillig geworden voor de afwisseling tussen dag en nacht. Licht draagt bij aan de afstemming van onze circadiane klok, dat interne systeem dat onder meer bijdraagt aan het organiseren van slaap- en waakperiodes, en seizoensgebonden variaties in licht kunnen invloed hebben op onze alertheid, onze slaap en onze stemming. Dat betekent natuurlijk niet dat we allemaal in een seizoensgebonden depressie storten vanaf de eerste zondag van november: seizoensgebonden affectieve stoornis is een echte aandoening, die niet verward mag worden met de eenvoudige neiging om onder de dekens te blijven als het buiten regent.

Er is echter iets veel alledaagser: we krijgen simpelweg minder natuurlijk licht gedurende een deel van het jaar, zeker als we onze dagen binnen doorbrengen. Een in Zweden uitgevoerde studie onder meer dan 15.000 mensen heeft overigens een verband waargenomen tussen meer blootstelling aan daglicht in de winter en een lagere kans op het rapporteren van depressieve symptomen. Dit maakt van een middagwandeling geen universeel medicijn, maar herinnert ons eraan dat uitgaan wanneer het nog licht is misschien niet zo onbeduidend is als het lijkt.

Er is zelfs een mooie bijzonderheid uit het Noorden: een recent onderzoek in Uppsala toonde aan dat sneeuw, door het licht te reflecteren, de blootstelling aan licht bij de deelnemers vergroot en hun alertheid verbetert. Dat is dus een reden om met iets meer mildheid naar die eerste sneeuw te kijken die het verkeer blokkeert: wanneer ze eindelijk de eindeloze grijze en bruine tinten van december bedekt, geeft ze niet alleen de indruk dat het landschap verlicht is, maar maakt ze dat ook daadwerkelijk.

Het probleem is dat november ons niet vraagt om af te remmen

Het is misschien wel een van de vreemdste tegenstrijdigheden van deze tijd van het jaar. Terwijl de dagen korter worden en sommige mensen meer slaperigheid of een energiedaling ervaren, veranderen onze moderne samenlevingen hun ritme vrijwel niet.

En naarmate december nadert, hebben ze zelfs de neiging om precies het tegenovergestelde te doen.

Er moet worden afgerond wat voor het einde van het jaar gedaan moet worden, moet worden nagedacht over de feestdagen, moeten cadeaus worden gekocht, moeten maaltijden worden gepland, moeten treinen of vliegtickets worden gereserveerd, moeten uitnodigingen worden beantwoord en moet er soms familie worden ontvangen. De winkels bruisen, de steden organiseren hun kerstmarkten en de agenda's vullen zich op precies het moment dat het idee van een rustige avond thuis bijzonder verleidelijk begint te worden.

Deze stress aan het einde van het jaar mag niet worden verward met de effecten van lichtgebrek. Seizoensgebonden affectieve stoornis is bijvoorbeeld gerelateerd aan een seizoensgebonden patroon van depressie in verband met veranderingen in de daglengte; wat Engelstaligen soms de holiday blues noemen, gerelateerd aan de familiale, financiële of sociale beperkingen van de feestdagen, is iets anders. Beide kunnen natuurlijk de verkeerde gedachte hebben om bij dezelfde persoon samen te komen.

Misschien is dat ook waarom november soms dat bijzondere gevoel van innerlijke strijd geeft. Een deel van ons wil naar binnen, de deur dichtdoen en vertragen; een ander kijkt naar zijn agenda en merkt dat dat overduidelijk niet in het programma staat.

En buiten zijn dezelfde straten niet meer helemaal hetzelfde

Het donkere seizoen verandert niet alleen wat er in ons hoofd of in onze woonkamer gebeurt. Het verandert heel concreet onze manier om de buitenruimte te gebruiken.

Voetgangers die een Europese straat oversteken bij schemering, met een fietser en auto's met brandende koplampen op het natte wegdek.

Neem een volkomen alledaags tafereel: je komt uit je werk, steekt een straat over en ziet een auto aankomen. De koplampen zijn perfect zichtbaar, je schat de afstand en wacht eventueel tot de auto voorbij is. Het is heel gemakkelijk om daaruit te concluderen, zonder erbij na te denken, dat de bestuurder je net zo duidelijk ziet.

Helaas is dat niet het geval.

De Franse verkeersveiligheidsdienst heeft tijdens een experiment uitgevoerd met de UTAC gemeten dat een voetganger in zwarte kleding in de koplampen van een auto die met 50 km/u reed slechts op 28 meter zichtbaar was, terwijl het voertuig 31 meter nodig had om te stoppen. Met een reflecterende outfit werd dezelfde voetganger op 44 meter opgemerkt en kwam de auto 13 meter voor hem tot stilstand. Breder bekeken tonen de Franse gegevens een toename van ongelukken met voetgangers tussen 17 en 19 uur in november vergeleken met oktober, precies wanneer de duisternis de spitsuurperiode bereikt.

Dit maakt de kleine reflectoren die aan jassen, tassen, fietsen en soms honden zijn bevestigd plotseling veel minder triviaal. In de Europese regio's waar een groot deel van de dagelijkse verplaatsingen gedurende meerdere maanden in het donker plaatsvindt, maken ze simpelweg deel uit van de aanpassing aan het seizoen.

Deze aandacht voor zichtbaarheid komt ook terug in bepaalde alledaagse accessoires, zoals de reflecterende banden van Jaro en Zéno, of de Neon-muts, die hun gebruikelijke functie combineren met details die zijn ontworpen om licht beter te reflecteren.

We gaan nog steeds naar buiten; we leren alleen anders te gaan doen.

Omdat de dag verdwijnt, maken we licht

Dat is waarschijnlijk het mooiste deel van het verhaal.

Naarmate het natuurlijke licht afneemt, beginnen we het overal aan te zetten.

Kleine lampjes verschijnen weer in huizen, kaarsen komen terug op tafels, lichtsnoeren worden in ramen gehangen en steden beginnen hun straten te verlichten. Cafés lijken vanuit een donker trottoir aantrekkelijker en een verlicht raam krijgt plotseling een belang dat het in juli absoluut niet had.

Familieinterieur aan het eind van een novembermiddag, met twee tieners in de woonkamer, een ouder die het eten bereidt en de lampen aan terwijl het buiten regent.

Natuurlijk hebben al deze lampen niet dezelfde functie. Het licht waarvan ons biologische uur behoefte heeft en het kleine warme lampje dat we bij de bank aanzetten, zijn niet uitwisselbaar; het tweede vervangt geen wandeling bij daglicht. Maar het antwoordt op iets anders, wat moeilijker te meten is maar toch zeer aanwezig is in onze manier om de winter te bewonen: onze wens om de duisternis aangenaam te maken.

En die wens is niet nieuw.

Al lang voordat we onze elektrische lichtsnoeren hadden, gaven de Europese feestdagen en tradities van het donkere seizoen al een enorme plaats aan vuur en licht. Kaarsen, lantaarns, vuren en lichtprocessies komen in verschillende vormen terug van het ene land en tijdperk naar het andere. In het Noorden is Sint-Lucia, die in het hart van december wordt gevierd, zonder twijfel een van de meest opvallende beelden; elders veranderen de kerstverlichting, kerstmarkten en verlichte ramen de steden langzaam naarmate men de zonnewende nadert.

Het is zeker geen toeval dat we zoveel licht hebben geplaatst in de periode waarin er het minst van is.

We hebben uiteindelijk nooit gestopt met leven met de seizoenen

We houden ervan om te geloven dat ons moderne leven relatief onafhankelijk is geworden van het klimaat en het licht. Verwarming beschermt ons tegen de kou, elektriciteit houdt de nacht op afstand en onze tijden staan in onze agenda's, ongeacht de positie van de zon.

Toch hoeft het maar te kijken naar wat er in november om ons heen gebeurt om te zien dat het seizoen onze gedragingen nog steeds subtiel verandert.

We zoeken meer naar daglicht. We veranderen onze manier van ons verplaatsen wanneer het donker is. We halen de reflectoren en fietslampen weer tevoorschijn. We steken kaarsen aan, zetten de fauteuils dichter bij de kleine lampjes, sluiten de gordijnen eerder en kijken met vernieuwde vreugde naar de verlichte ramen wanneer we naar huis komen.

En terwijl dat gebeurt, versnelt het einde van het jaar paradoxaal genoeg om ons heen.

Dat is misschien wel, in de kern, het betreden van het donkere seizoen in Europa: een modern leven blijven leiden dat grotendeels weigert af te remmen, met een lichaam en gewoonten die wel perfect weten dat er buiten iets is veranderd.

Dus passen we ons aan, soms heel concreet, soms bijna zonder het te beseffen. We brengen licht waar het verdwijnt, maken onze verplaatsingen zichtbaarder, zoeken met iets meer bereidheid naar warmte en comfort en, al generaties lang, hebben we zelfs in het hart van de donkerste weken enkele van de lichtste feestdagen van het jaar geplaatst.

November is dus misschien niet alleen de maand waarin het licht verdwijnt, het is ook de maand waarin we beginnen het te creëren.

 

Bronnen en referenties

Terug naar blog