Vraag aan iemand, ergens ter wereld, om een Fransman te tekenen.
De kans is groot dat er een stokbrood onder de arm verschijnt, misschien een marinière... en een kleine baret op het hoofd.
Het cliché doet ons glimlachen. Toch schuilt er een behoorlijk verrassend verhaal achter.
Want de baret is niet ontstaan in de Parijse cafés, noch op de kades van de Seine. Lang voordat het een modeaccessoire of een symbool van Frankrijk werd, was het vooral een praktisch hoofddeksel dat in de Pyreneeën werd gedragen.
Dus hoe is dit bescheiden wollen hoofddeksel, dat onder meer door de herders uit de Béarn werd gedragen, erin geslaagd om zo ver te reizen?
Om dat te begrijpen, moeten we Parijs verlaten en naar de bergen trekken.
In het begin, een hoofddeksel gemaakt voor de bergen
Lang voor de etalages van de hoedenwinkels maakte de baret deel uit van het dagelijks leven van de bevolking in de Pyreneeën.
Het principe is opvallend eenvoudig: wol die bewerkt en vervolgens gevilt is om een compact, soepel en bestendig materiaal te verkrijgen.
Voor een herder die lange uren buiten doorbrengt, zijn de kwaliteiten evident. De baret beschermt het hoofd tegen kou en slecht weer, is gemakkelijk mee te nemen en hindert de bewegingsvrijheid niet.
Geen bijzondere zoektocht naar elegantie dus.
Van oorsprong is de baret vooral een nuttig voorwerp.
De geschiedenis ervan is in het bijzonder verbonden met de Béarn, aan de voet van de Pyreneeën, waar hij onder meer door herders werd gedragen voordat hij zich ver buiten zijn oorspronkelijke gebied verspreidde.
En een detail is veelzeggend: wanneer het Franse leger aan het eind van de 19e eeuw interesse toont in dit hoofddeksel, spreken ze zelf van een "béret béarnais".
Het toekomstige symbool van Frankrijk begint zijn carrière dus heel ver van de Parijse boulevards.
Maar waarom spreken we dan over een "Baskische baret"?
Dat is een van de kleine paradoxen in de geschiedenis.
In de collectieve verbeelding wordt de baret vaak een "Baskische baret" genoemd. Toch zijn de geschiedenis en de traditionele vervaardiging ervan sterk verbonden met de naburige Béarn.
Hoe is deze benaming dan ingeburgerd geraakt?
Het antwoord is minder eenvoudig dan een mooie legende.
De baret werd in verschillende streken van de Pyreneeën gedragen en het gebruik ervan hield uiteraard niet op bij de culturele grenzen die we vandaag kennen. In de loop der tijd raakte de term "Baskische baret" wijdverspreid in Frankrijk en later in het buitenland, tot hij veel bekender werd dan de benaming "béret béarnais".
Een veelverteld verhaal wijst naar Napoleon III. Tijdens zijn verblijven in Biarritz in de 19e eeuw zou de keizer deze hoofddeksels in de regio hebben gezien en ze simpelweg als "Baskisch" hebben bestempeld.
De anekdote is smakelijk. Maar het is eerder een vaak herhaalde legende dan een stevig onderbouwde historische gebeurtenis.
Wat we wel weten, is dat de naam "Baskische baret" uiteindelijk in de hoofden van mensen is blijven hangen, terwijl de Béarn een belangrijke productietraditie heeft behouden.
En terwijl de naam de wereld overging, maakte de baret zelf zich klaar om de Pyreneeën te verlaten voor een vrij onverwachte bestemming: het Franse leger.
Wanneer het leger de baret adopteert
Aan het eind van de 19e eeuw verlaat de baret geleidelijk zijn exclusief landelijke wereld.
In 1888 richt Frankrijk de 'chasseurs alpins' (alpiene jagers) op, troepen die speciaal zijn getraind voor gevechten in de bergen. Hun uitrusting moet zich natuurlijk aanpassen aan de kou, de wind en de soms moeilijke omstandigheden in de Alpen.
En op hun hoofd verschijnt een hoofddeksel dat we al kennen: de Béarnse baret.
In 1889 wordt het officieel hun reglementaire hoofddeksel.
Soepel, warm, robuust en compact: het heeft serieuze voordelen voor soldaten die in de bergen moeten opereren.
Maar hun baret heeft niets te maken met het kleine, zorgvuldig gekantelde model dat we later met de Parijse terrasjes zullen associëren.
Hij is enorm.
Met een diameter van ongeveer dertig centimeter — sommige modellen gaan over de 30 cm heen — is hij aanzienlijk breder dan een klassieke baret en steekt hij ruim uit rond het hoofd. Hij krijgt al snel een opvallend Franse bijnaam:
"la tarte" (de taart).
De naam zou blijven hangen.
Deze grote donkere taart wordt een van de kenmerken van de alpiene jagers en draagt eraan bij dat de baret uit zijn oorspronkelijke gebied treedt.
Voor ons kleine Pyrenese hoofddeksel is dit een belangrijke stap.
Het werd geassocieerd met een regio en zijn bewoners.
Voortaan dragen Franse soldaten hem in uniform.
De baret begint deel uit te maken van een nationale geschiedenis.
Van de bergen naar de steden
Terwijl het leger hem een nieuwe zichtbaarheid geeft, volgt de baret een andere reis, een veel discretere: die van het dagelijks leven.
In de 19e eeuw ontwikkelt de productie zich in de Béarn. Wat voorheen een ambachtelijke productie was, krijgt geleidelijk een industriële dimensie, vooral rond Nay en Oloron-Sainte-Marie, waar verschillende fabrieken zich vestigen.
De baret kan dan in grotere aantallen worden geproduceerd en veel verder reizen dan de Pyrenese valleien.
En hij heeft een serieus voordeel: hij is geschikt voor het echte leven.
Soepel, solide en compact: hij kan worden opgevouwen en in een zak worden gestopt. Hij beschermt het hoofd zonder de stijfheid van vele hoeden uit die tijd en blijft eenvoudig genoeg voor het dagelijkse werk.
We zien hem dan ook op de hoofden van boeren, arbeiders en ambachtslieden. Stilaan wordt de baret niet langer alleen geassocieerd met de herders uit de Pyreneeën.
Hij bereikt de dorpen en daarna de steden.
Deze verspreiding verandert iets essentieels: om een nationaal symbool te worden, moet een voorwerp eerst vertrouwd worden.
En de baret is precies dat aan het worden.
Aan het begin van de 20e eeuw behoort zijn ronde en direct herkenbare silhouet voortaan tot het Franse landschap.
Maar bekend zijn in een heel land is nog niet genoeg om een van zijn symbolen te worden.
Daarvoor moeten anderen zich ermee bemoeien: artiesten, de modewereld... en vooral beelden.
Wanneer de baret van status verandert
Door het vele rondgaan, verlaat de baret uiteindelijk het domein van enkel praktische kleding.
Aan het begin van de 20e eeuw zien we hem nog steeds op de hoofden van arbeiders, boeren of militairen, maar hij verschijnt ook in andere werelden. Artiesten, schilders en intellectuelen dragen bij aan een meer bohemienachtig imago, terwijl de modewereld zich begint te interesseren voor zijn eenvoudige en herkenbare vorm.
En er gebeurt iets opvallends: een hoofddeksel dat geassocieerd wordt met werk en de landelijke wereld wordt ook een vrouwelijk modeaccessoire. Vandaag de dag nog steeds hergebruiken klassieke baretten die direct herkenbare vorm, terwijl ze spelen met materialen, kleuren en manieren om ze te dragen.
In de jaren 1930 wordt de baret met meer vrijheid gedragen. Gekanteld naar de zijkant, naar achteren getrokken of bijna recht op het hoofd geplaatst; hij kan van uitstraling veranderen zonder echt van vorm te veranderen.
Ook de cinema draagt bij aan dit nieuwe imago. Franse actrices verschijnen met een baret op, en het accessoire treedt geleidelijk toe tot een elegantere en stedelijke verbeelding.
De haute couture zal zich er uiteindelijk ook mee gaan bezighouden. In 1949 introduceert Christian Dior onder andere een baret in zijn collecties, inmiddels ver verwijderd van het hoofddeksel van de Pyrenese herders.
Dat is misschien wel een van de meest verrassende kenmerken van de baret: hij verandert van identiteit afhankelijk van wie hem draagt.
Op een herder lijkt hij utilitair.
Op een soldaat, militair.
Op een schilder, bohemien.
Op een actrice, elegant.
De vorm zelf blijft bijna direct herkenbaar.
En juist dit zeer eenvoudige silhouet heeft een waardevolle kwaliteit voor het vervolg van ons verhaal: het is gemakkelijk om te vormen tot een beeld en een symbool.
En uiteindelijk creëert de cinema "de Fransman"
Maar voordat de cinema zich ermee bemoeide, had een heel echt silhouet misschien al bijgedragen aan het installeren van het beeld van de Fransman met de baret, met name in Groot-Brittannië.
Vanaf de 19e eeuw staken Bretonse uienverkopers, voornamelijk afkomstig uit de regio Roscoff, regelmatig het Kanaal over om hun oogst te verkopen. De Britten noemden hen de Onion Johnnies.
Sommigen reisden per fiets door steden en op het platteland, hun fietsen beladen met lange vlechtstrengen uien. Met hun baret en, voor sommigen, hun marinière, boden ze hun Britse klanten een bijzonder herkenbaar beeld van hun Franse buren.
Hun silhouet heeft zo bijgedragen aan het voeden van een van de meest hardnekkige clichés: de Fransman met baret en marinière.
Dan komen de foto's, de affiches, de reclame en vooral de cinema.
Om snel een verhaal te vertellen, heeft een beeld tekens nodig die gemakkelijk te herkennen zijn.
Een Eiffeltoren situeert Parijs.
Een stokbrood roept Frankrijk op.
Een marinière doet denken aan Frankrijk.
En een baret op een hoofd kan volstaan om de kijker te laten begrijpen:
"Dit personage is Frans."
Door herhaling wordt de kortere weg een cliché.
En het cliché is soms bekender in het buitenland dan de werkelijkheid die het beweert te vertegenwoordigen.
Niet alle Fransen lopen natuurlijk rond met een stokbrood onder de arm en een baret op het hoofd. Maar de associatie is zo sterk geworden dat ze blijft werken, lang nadat de baret nog echt deel uitmaakte van het dagelijks leven van veel Fransen.
Het kleine hoofddeksel uit de Pyreneeën is zo uitgegroeid tot een soort grafische afkorting van Frankrijk.
Een Frans symbool... dat niet alleen aan Frankrijk toebehoort
Er blijft echter nog één paradox over.
Op het moment dat de baret een van de meest herkenbare symbolen van Frankrijk wordt, reist hij ver voorbij zijn grenzen.
Legers van vele landen adopteren hem. Artiesten en politieke bewegingen eigenen hem zich toe. De internationale modewereld vindt hem op zijn beurt opnieuw uit. En aan de andere kant van de Pyreneeën, in Spanje, behoort de boina al heel lang tot het landschap.
De baret kan zo totaal verschillende werelden oproepen, afhankelijk van de plaats, het tijdperk of de persoon die hem draagt.
En toch, in de internationale collectieve verbeelding blijft de associatie met Frankrijk opvallend sterk.
Dus, is de baret echt Frans?
Het antwoord is minder voor de hand liggend dan het lijkt — en verdient een eigen verhaal.
Van Pyrenese herder tot Frans icoon
De geschiedenis van de baret vertelt uiteindelijk veel meer dan die van een eenvoudig accessoire.
Geboren uit een zeer concrete behoefte — het hoofd beschermen tegen kou en slecht weer — is hij meegegaan met degenen die hem droegen. Van de Pyrenese weiden naar de kazernes, van de Béarnse werkplaatsen naar de steden, en vervolgens van de mode naar de cinema; de betekenis ervan is constant geëvolueerd.
De herders die hem droegen om te werken zouden ongetwijfeld verbaasd zijn geweest om te horen dat dit bescheiden wollen hoofddeksel op een dag zou bijdragen aan het vertegenwoordigen van heel Frankrijk in de ogen van de wereld.
Dat is misschien wel wat alledaagse accessoires zo interessant maakt: achter een vorm waarvan we denken dat we hem kennen, gaan soms eeuwen van reizen, beroepen, ontmoetingen en menselijke verhalen schuil.
De volgende keer dat u een baret tegenkomt, ziet u misschien niet alleen een Frans symbool.
U zult er ook, ergens daarachter, de Pyreneeën zien.
Bronnen en om verder te lezen
- Académie française – "Béret": voor de etymologie van het woord, afkomstig uit het Béarnse berret, en de Pyrenese oorsprong van het hoofddeksel. Raadpleeg het lemma "Béret"
-
Musée du Béret in Nay: voor de geschiedenis van de baret in de Béarn, de traditionele vervaardiging en de evolutie ervan van de Béarnse weiden naar de mode. Het museum presenteert ook het verhaal van Napoleon III en de "Baskische baret" als een legende, wat onze voorzichtigheid in het artikel bevestigt.
Ontdek het Musée du Béret -
Ministère des Armées – TerreMag, "La tarte, couvre-chef des troupes de montagne": voor de adoptie van de Béarnse baret door de alpiene jagers, zijn diameter van ongeveer dertig centimeter en zijn bijnaam "taart". De bron geeft specifiek 1889 aan voor de officiële adoptie.
Lees het verhaal van "la tarte" -
Palais Galliera – Modemuseum van de stad Parijs: voor de baret die Christian Dior creëerde voor zijn herfst-wintercollectie van 1949, bewaard in de collecties van het museum.
Bekijk de Christian Dior-baret uit 1949 -
Maison des Johnnies et de l'Oignon de Roscoff: voor de geschiedenis van de Bretonse uienverkopers die vanaf de 19e eeuw hun producten in Groot-Brittannië gingen verkopen.
Ontdek de geschiedenis van de Johnnies